Een schiereiland dat je van kop tot staart kunt aflopen
De oude stad van Zadar ligt op een smal schiereiland dat de Adriatische Zee in steekt, en die vorm is de sleutel tot het begrijpen van de stad: alles wat de moeite waard is, ligt binnen twintig minuten lopen, omgeven door zee aan drie zijden en verbonden door voetgangersstraten van steen, gladgesleten door eeuwen aan voetstappen.
Een auto, een bus of zelfs een uitgestippeld plan heb je niet nodig — je komt aan bij de Landpoort, werkt je een weg naar de punt van het schiereiland en laat je door de Riva langs de kade meevoeren. De meeste bezoekers gebruiken de stad als uitvalsbasis voor een dagtocht naar de archipel van een of twee dagen, waarbij de stad zowel bezienswaardigheid als vertrekpunt is voor alles op het water.
De aanleg van het schiereiland gaat meer dan tweeduizend jaar terug, en in tegenstelling tot veel Adriatische steden die hun Romeinse kern hebben begraven of laten verdwijnen, hield Zadar het oude stratenplan grotendeels intact — de hoofdas volgt nog altijd ruwweg de oude Romeinse cardo, en pleinen die ooit Romeinse openbare ruimte waren, zijn dat vandaag nog steeds.
Het Romeinse Forum en de Sint-Donatuskerk
In het hart van de oude stad ligt het Romeinse Forum, beschreven als het grootste Romeinse forum aan de oostelijke Adriatische kust. Wat vandaag rest, zijn vooral funderingen, zuilstompen en verspreide bestratingsfragmenten, maar de schaal is nog steeds goed te lezen: dit was ooit het burgerlijke en religieuze centrum van het Romeinse Iader, de nederzetting die later Zadar werd. Eén Romeinse zuil staat nog altijd overeind aan de rand van de site — eeuwenlang diende die, nogal bot, als schandpaal waar overtreders in het openbaar werden vastgebonden.
Naast het Forum verrijst de Sint-Donatuskerk, een ronde gebouw met dikke muren uit de negende eeuw dat waarschijnlijk het meest gefotografeerde bouwwerk van de stad is. De plattegrond is ongewoon voor de regio — een cirkelvormige, pre-Romaanse vorm in plaats van de basilicaplattegrond die in Dalmatië gebruikelijker is — en de kerk is gebouwd met steen en fragmenten die rechtstreeks uit de Romeinse ruïnes eronder en eromheen kwamen; kijk goed naar de sokkel en je ziet hergebruikt Romeins metselwerk in de muren verwerkt.
De Sint-Donatuskerk doet al lang geen dienst meer als actieve kerk; het kale stenen interieur en de befaamd rijke akoestiek maken er in plaats daarvan een podium van voor klassieke en oude muziek, vooral in de zomer. Krijg je de kans om er iets te horen, grijp die dan — het geluid in die ronde stenen schaal is nergens anders in de stad zo te vinden.
Voor een diepere duik in deze laag van de stad verbindt een speciale Romeinse-tijd-wandeltocht het Forum, de Sint-Donatuskerk en de kleinere Romeinse overblijfselen verspreid door de omliggende straten.
De kathedraal van Sint-Anastasia en het Plein van de Vijf Putten
Een korte wandeling van de Sint-Donatuskerk staat de kathedraal van Sint-Anastasia, de belangrijkste katholieke kathedraal van Zadar, gebouwd in Romaanse stijl met een opvallende gelaagde westgevel. De klokkentoren is beklimbaar — een reeks trappen en ladders brengt je langs de klokken naar een open platform — en de beloning is een uitzicht over de terracotta daken van de oude stad, de Riva, de haven en, op een heldere dag, de eilanden verspreid over de archipel. Het is een van de betere uitkijkpunten in de stad om je te oriënteren voordat je verder trekt.
Vlakbij ligt het Plein van de Vijf Putten (Trg pet bunara), dat zijn naam ontleent aan precies wat het klinkt: vijf stenen putkoppen op een rij, gebouwd in de zestiende eeuw als Venetiaanse watervoorraad voor de stad tijdens belegeringen. Het plein is vandaag een rustiger, meer residentieel hoekje van de oude stad, vaak gebruikt voor evenementen en markten in de open lucht, en een prettige plek om even te pauzeren tussen de kathedraal en de stadsmuren.
Wat die muren betreft: de vestingwerken rond dit deel van Zadar vormen, samen met Fort Sint-Nicolaas aan de overkant van het water bij Šibenik, deel van een gedeelde UNESCO-Werelderfgoedlijst — “Venetiaanse Verdedigingswerken tussen de 16e en 17e Eeuw”, ingeschreven in 2017. De best bewaarde toegangspoort tot de oude stad is de Landpoort, gebouwd in 1543 en toegeschreven aan de Venetiaanse architect Michele Sanmicheli, met een gevel waarin de Leeuw van Sint-Marcus is uitgehouwen. Erdoorheen lopen is, in het klein, hetzelfde drempel oversteken als Venetiaanse reizigers bijna vijf eeuwen geleden deden.
Het Zeeorgel en de Groet aan de Zon
Aan de uiterste punt van het schiereiland, waar de Riva de open zee ontmoet, staan twee ongewone werken van architect Nikola Bašić naar zee gericht.
Het Zeeorgel (Morske orgulje), voltooid in 2005, is ingebouwd in een trap van wit marmer die het water in daalt. Onder de treden lopen 35 orgelpijpen van uiteenlopende lengte en diameter, gestemd om akkoorden te produceren in plaats van willekeurig geluid. Het geluid komt volledig uit de zee zelf — golven en deining duwen lucht door openingen onder water en omhoog door de pijpen — er komt geen wind of elektriciteit aan te pas. Ga op de treden zitten, op bijna elk uur van de dag, en je hoort het: een laag, ademend, halfmuzikaal gezoem dat rijst en daalt met de zeestand, luider en dramatischer bij golfslag, zachter op een kalme avond.
Een paar stappen verderop ligt de Groet aan de Zon (Pozdrav Suncu), geïnstalleerd door dezelfde architect in 2008. Het is een cirkel van 22 meter, gelijk met de bestrating, gemaakt van zo’n driehonderd meerlaagse zonnepanelen van glas. Overdag absorberen de panelen stilletjes zonlicht; na het invallen van de duisternis drijft die opgeslagen energie een lichtshow onder het glas aan, gechoreografeerd samen met de openbare verlichting langs de Riva. De twee werken zijn eerder een paar dan losse bezienswaardigheden — het orgel is iets wat je hoort, de cirkel is iets wat je ziet, en beide werden bewust aan hetzelfde uiteinde van het schiereiland gebouwd zodat bezoekers ze bij zonsondergang samen konden beleven.
Wat ons brengt bij het verhaal dat elke bezoeker van Zadar vroeg of laat te horen krijgt: dat Alfred Hitchcock de zonsondergang hier ooit “de mooiste ter wereld” zou hebben genoemd. Het is een prachtige uitspraak en wordt eindeloos herhaald in reisgidsen en op plaquettes — maar het is eerlijk om te zeggen wat het eigenlijk is: een populair, wijdverbreid verhaal, geen gedocumenteerd, herleidbaar citaat.
Behandel het zoals de meeste lokale bewoners doen — als legende, niet als feit — en lees het volledige verhaal in ons artikel over de Hitchcock-zonsondergangenlegende. Waar of niet, de uitkijkplek bij het Zeeorgel trekt elke heldere avond een publiek, en een speciale zonsondergangswandeltocht timet de route zodat je er precies aankomt als het licht goud kleurt.
Naar Zadar en er omheen reizen
Zadar Airport (ZAD) ligt bij Zemunik, zo’n 8–10 km van de oude stad — dicht genoeg voor een taxi of luchthaventransfer van korte duur, en ver genoeg om vervoer vooraf te regelen in plaats van te veronderstellen dat je kunt lopen. Voor reizigers die van elders aan de kust aankomen, verwerkt de veerhaven Gaženica de grotere Jadrolinija-routes die Zadar verbinden met andere Kroatische havens en eilanden verderop; het is een speciaal gebouwde terminal, een korte rit ten zuiden van de oude stad, niet te verwarren met de kleine haven midden in het historische centrum.
Die haven binnen de oude stad is een heel andere, veel kleinere aangelegenheid — hiervandaan vertrekken de passagiersboten naar Preko, op het eiland Ugljan, een korte en schilderachtige oversteek van het kanaal in plaats van een lange veerbootreis. Het is een makkelijke manier om te proeven van het eilandleven zonder je vast te leggen op een volledige dagtocht, en je komt er weer midden in de stad van terug.
Op het schiereiland zelf heb je helemaal geen vervoer nodig. Elke bezienswaardigheid hierboven — het Forum, de Sint-Donatuskerk, de kathedraal, het Plein van de Vijf Putten, de Landpoort, het Zeeorgel — ligt op korte loopafstand van de andere, grotendeels via autovrije straten van steen.
Waar Zadar past in een bredere reis
Zadar werkt goed als korte stop én als volwaardige uitvalsbasis. Voor een eerste kennismaking met alleen de oude stad dekt een begeleide wandeltocht door de oude stad van Zadar of een gratis wandeltocht in eigen tempo de historische kern in een paar uur, zodat de rest van de dag vrij blijft. Twijfel je hoelang je moet blijven, dan zet onze gids over hoeveel dagen je in Zadar moet doorbrengen de afwegingen tussen een korte tussenstop en een langer eilandhoppend verblijf op een rij.
Omdat de stad zo dicht bij open water ligt, combineren de meeste bezoekers hun tijd in de oude stad met minstens één dag op zee. Een speedboottocht naar Nationaal Park Kornati en Natuurpark Telašćica is een van de populairdere dagvullende opties, met zowel de kale kalksteeneilanden van Kornati als de dramatische zeekliffen van Telašćica in één uitstap. Reizigers die liever hun eigen tempo en stops bepalen, kunnen kijken naar een privé-boottocht door de Kornati-eilanden, die het vaste groepsprogramma inruilt voor meer flexibiliteit.
Voor iets dichterbij en korter maakt een privé-bootoversteek naar het eiland Ugljan er een makkelijke halve dag van via hetzelfde kanaal dat de passagiersboten naar Preko gebruiken, alleen in een persoonlijker tempo. En ben je ‘s avonds nog in de buurt en wil je de avond verlengen na de zonsondergang bij het Zeeorgel, dan is een nachtzwemtocht met een verrassingscocktail een lichtere, sociale manier om een dag wandelen over het schiereiland af te sluiten.
Zadar is ook het ankerpunt voor een bredere regio die de moeite waard is om buiten de stad zelf te verkennen. Het Vransko-meer, het grootste natuurlijke meer van Kroatië, ligt landinwaarts niet ver van de kust, terwijl de eilanden van de archipel van Zadar — Ugljan, Pašman en Dugi Otok — allemaal binnen bereik liggen voor een dagtocht of langer.
Wie meerdere dagen in de regio plant, kan volledige reisplannen vergelijken in ons driedaagse plan voor de eilanden van de archipel van Zadar of de bredere zevendaagse grote rondreis door Zadar.
Veelgestelde vragen over de oude stad van Zadar
Wordt het Zeeorgel aangedreven door wind of elektriciteit?
Nee. Het Zeeorgel produceert geluid volledig door golf- en zeebeweging die lucht door onderwaterpijpen onder de marmeren treden duwt. Er is geen motor, geen windmechanisme en geen elektrische geluidsbron.
Noemde Alfred Hitchcock de zonsondergang van Zadar echt de mooiste ter wereld?
De uitspraak wordt vaak herhaald maar is niet gedocumenteerd als geverifieerd citaat — het is het best te behandelen als een populaire legende rond Zadar, niet als een onderbouwd feit.
Hoe kom ik van Zadar Airport naar de oude stad?
Zadar Airport (ZAD) ligt bij Zemunik, zo’n 8–10 km van de oude stad. Taxi’s en vooraf geboekte luchthaventransfers zijn de eenvoudigste opties, aangezien er geen directe loopafstand tussen beide is.
Kan ik alle belangrijke bezienswaardigheden van de oude stad te voet bereiken?
Ja. Het Romeinse Forum, de Sint-Donatuskerk, de kathedraal van Sint-Anastasia, het Plein van de Vijf Putten, de Landpoort en het Zeeorgel liggen allemaal op korte loopafstand van elkaar op het voetgangersvriendelijke schiereiland.
Wordt de Sint-Donatuskerk nog gebruikt voor religieuze diensten?
Nee, de Sint-Donatuskerk wordt niet meer gebruikt voor reguliere eredienst. Het ronde negende-eeuwse interieur dient nu vooral als podium voor concerten, dankzij de opmerkelijke akoestiek.
Waar vertrekken veerboten en boten naar de eilanden?
De grotere Jadrolinija-veerbootroutes gebruiken de haven van Gaženica ten zuiden van de oude stad, terwijl de kleinere passagiersboten naar Preko op het eiland Ugljan vertrekken vanuit de haven midden in het historische centrum.
Is het de moeite waard om de klokkentoren van de kathedraal te beklimmen?
Ja, voor de meeste bezoekers — de klim leidt naar een open platform met uitzicht over de daken van de oude stad, de Riva en de eilanden voor de kust, wat het een van de betere oriëntatiepunten in de stad maakt.
Wat is het verschil tussen het Zeeorgel en de Groet aan de Zon?
Het zijn twee afzonderlijke werken van dezelfde architect, Nikola Bašić, die samen aan de punt van de Riva staan. Het Zeeorgel hoor je — het produceert geluid uit golfbeweging — terwijl de Groet aan de Zon iets is om te zien: een cirkel van zonnepanelen die daglicht opslaat en na het invallen van de duisternis oplicht.
